گسلایتینگ نوعی دستکاری روانی است که در آن یک فرد، واقعیت، خاطرات یا احساسات شما را بارها انکار میکند تا کمکم به برداشت خودتان شک کنید. ممکن است بعد از هر گفتوگو از خودتان بپرسید: «شاید واقعاً اشتباه میکنم»، «نکند زیادی حساسم؟» یا «شاید مشکل از خود من است».
هر اختلاف نظر یا فراموشی سادهای گسلایتینگ نیست. این رفتار معمولاً به شکل یک الگوی تکرارشونده اتفاق میافتد و نتیجه آن سردرگمی، کاهش اعتمادبهنفس و وابستگی بیشتر فرد به روایت طرف مقابل است.
تصور کنید با اطمینان به همسرتان میگویید:
«دیروز جلوی بقیه من را مسخره کردی و واقعاً ناراحت شدم.»
اما پاسخ میشنوید:
«من اصلاً چنین کاری نکردم. باز داری برای خودت داستان میسازی.»
شما ماجرا را بهخوبی به یاد دارید، اما طرف مقابل آنقدر مطمئن حرف میزند که کمکم شک میکنید. شاید با خودتان بگویید:
«نکند واقعاً اشتباه برداشت کردم؟»
چند روز بعد اتفاق مشابهی رخ میدهد. این بار هم رفتار او انکار میشود. بعد از مدتی دیگر فقط درباره یک اتفاق شک ندارید؛ به حافظه، احساسات و حتی قدرت قضاوت خودتان مشکوک شدهاید.
این همان نقطهای است که باید درباره گسلایتینگ بیشتر بدانیم.
پادکست گستلایت : همه چیز درباره گستلایت را بشنوید
گسلایتینگ چیست؟
گسلایتینگ یا Gaslighting نوعی دستکاری روانی است که در آن یک فرد تلاش میکند شخص دیگری نسبت به ادراک، تجربه، حافظه یا برداشت خودش از اتفاقات دچار تردید شود.
انجمن روانشناسی آمریکا، گسلایت را رفتاری میداند که فرد مقابل را وادار میکند به برداشتها، تجربهها یا درک خود از رویدادها شک کند. این رفتار امروزه بیشتر برای توصیف نوعی دستکاری عاطفی و روانی به کار میرود.
هدف گسلایتینگ همیشه آشکار نیست. گاهی فرد آگاهانه میخواهد کنترل رابطه را در دست بگیرد و گاهی این روش را بهعنوان الگویی آموختهشده به کار میبرد. بااینحال، حتی اگر فرد بگوید «منظوری نداشتم»، اثر تکرار این رفتار میتواند بسیار آسیبزننده باشد.
در گسلایت در روانشناسی، مسئله فقط دروغ گفتن نیست. مسئله این است که طرف مقابل تلاش میکند اعتماد شما به ذهن و تجربه خودتان را ضعیف کند.
گسلایت به انگلیسی و تلفظ گسلایت
گسلایت به انگلیسی به شکل زیر نوشته میشود:
Gaslightشکل رفتاری و رایجتر آن نیز این است:
Gaslightingتلفظ Gaslighting تقریباً «گَسلایتینگ» است. در فارسی شکلهای «گسلایتینگ»، «گسلایتینگ» و گاهی «گازلایتینگ» نوشته میشوند، اما «گسلایتینگ» رایجتر است.
به کسی که بهصورت مکرر این رفتار را انجام میدهد، در زبان انگلیسی Gaslighter و در فارسی «گسلایتر» گفته میشود.
داستان نمایشنامه گسلایت چیست؟
ریشه اصطلاح گسلایتینگ به نمایشنامهای با نام Gas Light بازمیگردد که در سال ۱۹۳۸ نوشته شد و بعداً نسخههای سینمایی آن در سالهای ۱۹۴۰ و ۱۹۴۴ ساخته شدند.
در داستان، مردی نور چراغهای گازی خانه را کم میکند؛ اما وقتی همسرش متوجه تغییر نور میشود، مرد همهچیز را انکار میکند. او با تکرار انکارها تلاش میکند همسرش را به حافظه و سلامت ذهن خودش مشکوک کند.
به همین دلیل، اصطلاح گسلایت بعدها برای توصیف رفتاری به کار رفت که در آن فرد، واقعیت را انکار یا تحریف میکند تا شخص مقابل به خودش شک کند.
گسلایتر چیست و چه رفتاری دارد؟
گسلایتر فردی است که با انکار، تحریف، کوچک شمردن احساسات یا تغییر روایت اتفاقات، شما را نسبت به خودتان مردد میکند.
البته نباید فقط با دیدن یک رفتار، کسی را «گسلایتر» یا «خودشیفته» بنامیم. گسلایتر یک تشخیص پزشکی یا اختلال روانی مستقل نیست. بهتر است به جای برچسب زدن، رفتارهای قابل مشاهده را بررسی کنیم.
برای مثال، ممکن است فردی بارها از این جملهها استفاده کند:
«من هیچوقت چنین حرفی نزدم.»
«تو همیشه اتفاقات را اشتباه به یاد میآوری.»
«مشکل از ذهن خودت است.»
«تو بیش از حد حساسی.»
«هیچکس غیر از تو چنین برداشتی ندارد.»
«من این کار را به خاطر رفتار خودت انجام دادم.»
«تو داری دیوانه میشوی.»
گاهی فرد گسلایتر حتی پیام، عکس یا شاهدی را که مقابل او قرار میدهید، بیاعتبار میکند. ممکن است بگوید پیام را اشتباه فهمیدهاید، شاهد ماجرا منظور او را درک نکرده یا شما فقط بخشی از اتفاق را به یاد دارید.
نشانههای گسلایتینگ در رابطه
گسلایتینگ معمولاً بهتدریج شکل میگیرد. به همین دلیل ممکن است مدتها متوجه آن نشوید. گاهی نشانه اصلی را نه در رفتار طرف مقابل، بلکه در تغییراتی که در خودتان ایجاد شده میبینید.
دائماً به حافظه خود شک میکنید
ممکن است یک اتفاق را واضح به یاد داشته باشید، اما بعد از صحبت با طرف مقابل دیگر مطمئن نباشید.
برای مثال میگویید:
«قرار بود امشب با خانواده من شام بخوریم.»
اما او پاسخ میدهد:
«من هیچوقت چنین قولی ندادم. تو همیشه حرفهایی را که دوست داری به من نسبت میدهی.»
اگر این اتفاق مرتب تکرار شود، ممکن است برای سادهترین خاطرات هم به تأیید دیگران نیاز پیدا کنید.
زیاد عذرخواهی میکنید
در یک رابطه مبتنی بر گسلایتینگ، فرد آسیبدیده ممکن است حتی زمانی که اشتباهی نکرده، برای آرام شدن فضا عذرخواهی کند.
گاهی عذرخواهی دیگر بابت یک رفتار مشخص نیست؛ فقط راهی است برای جلوگیری از بحث، قهر یا حملههای بعدی.
احساس میکنید زیادی حساس هستید
یکی از جملههای رایج در گسلایتینگ این است:
«تو زیادی حساسی.»
ممکن است واقعاً افراد برداشتهای متفاوتی داشته باشند، اما احساس شما صرفاً به دلیل متفاوت بودن برداشتتان بیاعتبار نمیشود.
فردی که ارتباط سالمتری دارد ممکن است بگوید:
«من قصد ناراحت کردن تو را نداشتم، اما متوجهام که این حرف به تو آسیب زده.»
در مقابل، گسلایتر معمولاً تمام مسئولیت را متوجه حساسیت شما میکند.
بعد از گفتوگو گیجتر میشوید
گفتوگوی سالم، حتی اگر سخت باشد، معمولاً بخشی از مسئله را روشن میکند. اما بعد از گفتوگو با فرد گسلایتر ممکن است احساس کنید موضوع اصلی کاملاً گم شده است.
شما بحث را درباره یک دروغ شروع کردهاید، اما در پایان باید از نحوه سؤال پرسیدن خودتان عذرخواهی کنید.
برای رفتار طرف مقابل بهانه میآورید
ممکن است در برابر دوستان یا خانواده بگویید:
«خیلی تحت فشار است.»
«قصد بدی ندارد.»
«من هم احتمالاً بد توضیح دادم.»
توضیح دادن شرایط طرف مقابل همیشه اشتباه نیست، اما وقتی مرتب رفتارهای آسیبزننده را توجیه میکنید، بهتر است الگوی رابطه را جدیتر بررسی کنید.
اعتمادبهنفس شما کمتر شده است
ممکن است پیش از این در تصمیمگیری مستقل بوده باشید، اما حالا برای انتخاب لباس، دیدن دوستان یا بیان نظر خودتان هم تردید کنید.
منابع حمایتی حوزه خشونت عاطفی، شک دائمی به خود، احساس سردرگمی، عذرخواهی مکرر و پنهان کردن رفتار شریک عاطفی از اطرافیان را از نشانههای مهم قرار گرفتن در معرض گسلایتینگ میدانند.
تفاوت گسلایتینگ با اختلاف نظر، دروغ و فراموشی
هر بار که دو نفر یک اتفاق را متفاوت به یاد میآورند، گسلایتینگ رخ نداده است. حافظه انسان کامل نیست و اختلاف برداشت در روابط طبیعی است.
| رفتار | ویژگی اصلی |
|---|---|
| اختلاف نظر | هر دو نفر امکان بیان دیدگاه خود را دارند |
| فراموشی | فرد احتمال اشتباه خودش را میپذیرد |
| دروغ گفتن | فرد حقیقتی را پنهان یا تغییر میدهد |
| بیاعتبار کردن احساس | احساس شما جدی گرفته نمیشود |
| گسلایتینگ | الگوی مکرری ایجاد میشود که شما را به واقعیت و ذهن خودتان مشکوک میکند |
برای مثال، جمله «من این اتفاق را طور دیگری به یاد دارم» بهتنهایی گسلایتینگ نیست.
اما جمله «تو هیچوقت چیزی را درست یادت نمیماند و نمیشود به حرفهایت اعتماد کرد» در صورتی که مرتب برای بیاعتبار کردن شما استفاده شود، میتواند بخشی از این الگو باشد.
گسلایتینگ در رابطه عاطفی چگونه اتفاق میافتد؟
در روابط عاطفی، گسلایتینگ ممکن است هنگام خیانت، پنهانکاری، کنترلگری، قهر یا اختلافهای روزمره دیده شود.
برای مثال، فرد پیام صمیمانهای در تلفن همسرش میبیند. همسرش به جای توضیح شفاف میگوید:
«تو به همهچیز شک داری. مشکل اصلی این رابطه ذهن بیمار توست.»
ممکن است واقعاً بعضی شکها از اضطراب یا تجربههای قبلی آمده باشند؛ اما استفاده از سلامت روان فرد برای فرار از پاسخگویی، مسئله متفاوتی است.
برای تشخیص بهتر، لازم است بین واقعیت، برداشت ذهنی و اتهام تفاوت بگذاریم. مقاله شک به همسر؛ چطور رفتار کنیم؟ میتواند در بررسی این تفاوت کمککننده باشد.
گسلایتینگ همچنین ممکن است بعد از خیانت رخ دهد. فرد خیانتکننده شاید اصل ماجرا را انکار کند، همسرش را مقصر بداند یا بگوید:
«اگر به من توجه میکردی، مجبور نمیشدم این کار را انجام دهم.»
مشکلات رابطه ممکن است مسئولیتی مشترک داشته باشند، اما مسئولیت رفتار آسیبزننده بر عهده فردی است که آن رفتار را انجام داده است. در چنین شرایطی مقاله بعد از خیانت همسر چه تصمیمی بگیریم؟ نیز میتواند مسیر تصمیمگیری را روشنتر کند.
آیا قهر کردن نوعی گسلایتینگ است؟
قهر و گسلایتینگ یک رفتار نیستند، اما ممکن است در کنار هم اتفاق بیفتند.
بعضی افراد برای آرام شدن به زمان نیاز دارند و میگویند:
«الان خیلی ناراحتم. دو ساعت زمان میخواهم و بعد درباره موضوع صحبت میکنیم.»
این رفتار با سکوت تنبیهی فرق دارد.
در سکوت تنبیهی، فرد بدون توضیح ارتباط را قطع میکند تا شما مضطرب شوید، عذرخواهی کنید یا از خواسته خودتان عقبنشینی کنید. او ممکن است بعداً اصل قهر را هم انکار کند و بگوید:
«من قهر نکرده بودم؛ تو خودت دنبال دعوا میگردی.»
برای شناخت دقیقتر این الگو میتوانید مقاله چرا همسرم قهر میکند؟ را مطالعه کنید.
منظور از گسلایت نسل زد چیست؟
عبارت «گسلایت نسل زد» بیشتر به رواج این اصطلاح میان نسل جوان و در شبکههای اجتماعی اشاره دارد. نسل زد و کاربران شبکههای اجتماعی از کلمههایی مانند گسلایتینگ، رابطه سمی، مرزبندی، تروما و خودشیفتگی بیشتر از گذشته استفاده میکنند.
این آگاهی میتواند کمککننده باشد، اما یک مشکل هم دارد: گاهی اصطلاح گسلایتینگ برای هر اختلاف، دروغ یا رفتار ناراحتکنندهای استفاده میشود.
برای مثال، کسی که با نظر شما مخالف است لزوماً شما را گسلایت نمیکند. حتی فردی که مسئولیت اشتباهش را نمیپذیرد، همیشه در حال گسلایتینگ نیست.
گسلایتینگ واقعی معمولاً یک الگوی ادامهدار است که باعث میشود قربانی نسبت به حافظه، ادراک و توان قضاوت خودش تردید کند. این اصطلاح در سالهای اخیر بسیار رایج شده و متخصصان درباره استفاده بیش از حد و نادرست از آن هشدار دادهاند.
چرا تشخیص گسلایتینگ سخت است؟
گسلایتینگ معمولاً از روز اول با جملههای شدید شروع نمیشود. ممکن است ابتدا فقط یک شوخی، انکار کوچک یا بیاهمیت جلوه دادن احساسات باشد.
در کنار این رفتارها، لحظات محبتآمیز هم وجود دارند. همین ترکیب باعث میشود فرد آسیبدیده با خود بگوید:
«او همیشه بد نیست.»
«شاید این بار من اشتباه کردم.»
«احتمالاً از روی عصبانیت گفت.»
از طرف دیگر، گسلایتر ممکن است شما را از دوستان و خانواده دور کند یا اعتبار آنها را زیر سؤال ببرد. هرچه شبکه حمایت شما محدودتر شود، بیشتر به روایت همان فرد وابسته میشوید.
در برخی رابطهها، ترس از تنهایی و وابستگی عاطفی نیز تصمیمگیری را دشوارتر میکند. مطالعه مقاله وابستگی عاطفی چیست؟ میتواند به شناخت این بخش از رابطه کمک کند.
در برابر گسلایتینگ چه کار کنیم؟
رفتار را دقیق نامگذاری کنید
به جای اینکه فقط بگویید «تو من را گسلایت میکنی»، رفتار مشخص را توضیح دهید:
«من این اتفاق را واضح به یاد دارم. وقتی میگویی همهچیز ساخته ذهن من است، احساس میکنم تجربهام بیاعتبار میشود.»
این روش الزاماً رفتار فرد را تغییر نمیدهد، اما کمک میکند خودتان موضوع را روشنتر ببینید.
وارد بحث بیپایان برای اثبات واقعیت نشوید
گاهی هر مدرکی ارائه کنید، پاسخ جدیدی دریافت میکنید. پیام را نشان میدهید و میشنوید:
«منظور پیام را اشتباه فهمیدی.»
شاهد میآورید و میشنوید:
«او از اول با من مشکل داشت.»
لازم نیست برای معتبر بودن احساس یا تجربهتان، طرف مقابل را حتماً قانع کنید.
اتفاقات را ثبت کنید
نوشتن تاریخ، گفتوگوها و احساسات میتواند کمک کند الگوها را واضحتر ببینید. ذخیره پیامها نیز ممکن است برای مرور واقعیت مفید باشد.
این کار فقط زمانی انجام شود که امنیتتان به خطر نیفتد. در یک رابطه کنترلگر، پیدا شدن یادداشتها یا پیامهای ذخیرهشده ممکن است خطر را بیشتر کند.
با یک فرد قابل اعتماد صحبت کنید
یکی از دوستان، اعضای خانواده یا درمانگر میتواند زاویه دید بیرونی ارائه دهد. هدف این نیست که دیگران به جای شما تصمیم بگیرند؛ بلکه قرار است از انزوا خارج شوید و تجربه خودتان را با صدای بلند بیان کنید.
منابع حمایتی نیز صحبت با فردی قابل اعتماد و ایجاد برنامهای برای حفظ امنیت را از اقدامات مهم در روابط آزارگرانه میدانند.
مرز مشخص تعیین کنید
در شرایطی که گفتوگو برای شما امن است، میتوانید بگویید:
«درباره اتفاق صحبت میکنم، اما توهین به حافظه یا سلامت روانم را نمیپذیرم.»
مرز فقط یک جمله نیست. باید مشخص کنید در صورت ادامه رفتار چه اقدامی انجام میدهید؛ مثلاً گفتوگو را متوقف میکنید، از محیط فاصله میگیرید یا برای دریافت کمک اقدام میکنید.
از روانشناس کمک بگیرید
گسلایتینگ ممکن است اعتماد شما به خودتان را بهشدت کاهش دهد. گفتوگو با روانشناس میتواند به بازسازی اعتمادبهنفس، شناخت الگوهای رابطه و تصمیمگیری آگاهانهتر کمک کند.
در مینییار میتوانید با نام مستعار دغدغه خود را مطرح کنید. راهنمای سوال از روانشناس آنلاین توضیح میدهد برای دریافت پاسخ دقیقتر چه اطلاعاتی را در سؤال بنویسید.
در صورت وجود خطر، اولویت را به امنیت بدهید
گسلایتینگ ممکن است همراه با تهدید، کنترل مالی، محدود کردن ارتباطات، تعقیب، اجبار جنسی یا خشونت فیزیکی باشد. سوءاستفاده عاطفی فقط به کتک زدن محدود نیست و میتواند شامل تحقیر، انکار آزار، منزوی کردن فرد و کنترل شدید باشد.
در صورت وجود خطر فوری، به جای بحث مستقیم یا اعلام ناگهانی جدایی، از یک فرد امن، مرکز درمانی یا خدمات اضطراری محل زندگی کمک بگیرید.
آیا گسلایتر میتواند تغییر کند؟
تغییر ممکن است، اما فقط زمانی که فرد واقعاً رفتار خودش را ببیند و مسئولیت آن را بپذیرد.
نشانههای تغییر واقعی عبارتاند از:
- بدون متهم کردن شما مسئولیت رفتار خود را میپذیرد.
- تجربه و احساسات شما را مسخره نمیکند.
- فقط قول نمیدهد و رفتار خود را در طول زمان تغییر میدهد.
- به مرزهای شما احترام میگذارد.
- برای دریافت کمک تخصصی آماده است.
- از عبارتهایی مانند «تو مرا مجبور کردی» استفاده نمیکند.
گریه، عذرخواهی یا چند روز رفتار خوب بهتنهایی نشانه تغییر پایدار نیست. تغییر باید در هفتهها و ماههای بعد نیز دیده شود.
سوالات متداول درباره گسلایتینگ
آیا گسلایتینگ یک بیماری روانی است؟
خیر. گسلایتینگ نام یک رفتار یا الگوی دستکاری روانی است و بهتنهایی تشخیص یک اختلال روانی محسوب نمیشود. بدون ارزیابی تخصصی نیز نمیتوان درباره اختلال شخصیت فرد مقابل قضاوت کرد.
از کجا بفهمم گسلایت شدهام یا واقعاً زیادی حساس هستم؟
به تکرار رفتار، نتیجه گفتوگوها و امکان بیان نظر خودتان توجه کنید. در رابطه سالم ممکن است طرف مقابل با برداشت شما مخالف باشد، اما احساس شما را تحقیر نمیکند و همیشه شما را مقصر یا غیرقابل اعتماد معرفی نمیکند.
آیا گسلایتینگ فقط در رابطه زن و شوهر اتفاق میافتد؟
خیر. گسلایتینگ ممکن است میان والد و فرزند، دوستان، همکاران، مدیر و کارمند یا حتی در بعضی تعاملات درمانی و اجتماعی رخ دهد.
آیا تجربه کاربران برای تشخیص گسلایت کافی است؟
افرادی که عبارتهایی مانند «گسلایت نی نی سایت» را جستوجو میکنند، معمولاً دنبال تجربه واقعی دیگران هستند. خواندن تجربهها میتواند احساس تنهایی را کمتر کند، اما هر رابطه شرایط خاص خودش را دارد و تجربه کاربران جای ارزیابی متخصص را نمیگیرد.
در بخش پرسش و پاسخ روانشناسی مینییار میتوانید علاوه بر تجربه کاربران، پاسخ روانشناس را نیز بخوانید.
آیا یک رابطه بعد از گسلایتینگ قابل ترمیم است؟
در بعضی شرایط بله؛ به شرطی که رفتار متوقف شود، مسئولیتپذیری واقعی وجود داشته باشد، مرزها رعایت شوند و فرد آسیبدیده دوباره احساس امنیت کند. در رابطهای که تهدید، خشونت یا کنترل شدید ادامه دارد، اولویت باید امنیت باشد، نه حفظ رابطه به هر قیمت.
حرف آخر
گسلایتینگ فقط یک دروغ یا اختلاف نظر نیست. این رفتار زمانی شکل میگیرد که انکار و تحریف واقعیت آنقدر تکرار شود که دیگر به حافظه، احساسات و قضاوت خودتان اعتماد نکنید.
ممکن است هنوز مطمئن نباشید چیزی که تجربه میکنید واقعاً گسلایتینگ است یا نه. لازم نیست همین امروز برای ادامه یا پایان رابطه تصمیم قطعی بگیرید. ابتدا رفتارهای مشخص را بررسی کنید، اتفاقها را از برداشتها جدا کنید و با یک فرد قابل اعتماد یا روانشناس صحبت کنید.
احساسات شما همیشه تمام حقیقت ماجرا را ثابت نمیکنند، اما ارزش شنیده شدن و بررسی شدن دارند. هیچکس نباید برای حفظ یک رابطه، اعتمادش به ذهن و واقعیت خودش را از دست بدهد.
